مقایسه دو مکتب ناتورالیسم و اومانیسم - بخش اول
مقایسه دو مکتب
ناتورالیسم و اومانیسم
درس مربوطه :
کلیات فلسفه
استاد مربوطه :
جناب آقای خاک سفیدی
تهیه و تنظیم :
آذر پایاب ( روان شناسی بالینی )
بهار 91
فهرست مطالب :
تقدیر و تشکر ......................................................................................................................................... 3
تقدیم به ............................................................................................................................................... 4
پیشگفتار ............................................................................................................................................... 5
مقدمه ............................................................................................................................................... 6
طبیعت در عرفان سهراب ................................................................................................................. 15
مذهب اصالت طبیعت : ( ناتورالیسم ) ................................................................................................ 20
انتقادهائی دربارۀ ما بعد الطبیعه ......................................................................................................... 22
استعدادهای ذهنی ........................................................................................................................... 33
شهود یا بینش یا علم حضوری ......................................................................................................... 35
ناتورالیسم چیست ؟ ................................................................................................................ 43
فلسفه ناتورالیستی .................................................................................................................. .. 43
ناتورالیسم و اخلاق و اجتماع ......................................................................................................... 45
زبان آثار ناتورالیستی ..................................................................................................................... 46
تاثیر ناتورالیسم .................................................................................................................... 47
شراب در شعر استعاری است ....................................................................................................... 51
معرفی مکتب اومانیسم ................................................................................................................. 56
اپیکور و نظریه خوشی گرایی .......................................................................................................... 61
سودگرایی در پیوند با خوشی گرایی ............................................................................................ 68
اخلاق انسان گرايانه ................................................................................................................ 73
زيست شناسي و تمدن ............................................................................................................... 78
جامعه شناسي و تمدن ............................................................................................................. 81
مقایسه ........................................................................................................................................ 85
تقدیر و تشکر
با حمد و سپاس فراوان به درگاه بی کران و لایزال حق تعالی که درهمه شئونات زندگی ما را یاری فرمود و الطاف و نعمت های بی منت خویش را از ما دریغ ننمود .
وظیفه خود می دانیم ازتمام کسانی که درتهیه و تدوین این پروژه ما را یاری نموده اند
علی الخصوص از استاد محترم جناب آقاي محمد خاک سفیدی که در همه ی مراحل انجام کار با نظارت دقیق و استادانه خود ، یاور و پشتیبان بنده بوده اند و راهنمایی های لازم را در جهت رفع نواقص آن مبذول داشته اند سپاسگذاری و تشکر وافر می نمایم .
و من ا... التوفیق
تقديم به :
پدر، ايوب زمان
و
مادر ، خاتون جهان
پیشگفتار
با عرض سلام خدمت شما استاد ارجمند جناب آقای خاک سفیدی و همچنین مخاطبین عزیزی که بر من این منت را نهاده تا سری به این وبلاگ بزنند و ضمن مطالعه ، انتقادات و پیشنهادات خویش را در جهت ارتقای سطح دانش و آگاهی ارائه نمایند . این تحقیق با موضوع مقایسه دو مکتب ناتورالیسم و اومانیسم که آن را از میان دیگر مکاتب فلسفی برگزیده ام . زیرا نگاه فلسفی اومانیسم ، نگاهی انسان گرایانه ، اخلاقی ، اجتماعی می باشد و همچنین نگاه ناتورالیسم نگاهی طبیعت گرایانه است که هر دو گریزی در مکاتب ر وانشناسی داشته و با توجه به رشته تحصیلی ، سعی و کوشش بر آن است حال که چنین فرصتی از جانب شما استاد گرامی در اختیارم قرار داده اید سطح دانش و آگاهی و بینش خود را در ارتباط با شناخت انسان و ... بالا ببرم .
امید است تا مورد پسند شما استاد ارجمند و مخاطبین گرامی واقع گردد .
با تقدیم احترام
آذر پایاب
مقدمه
« نه آنکس که جوان است باید در تحصیل و مطالعه فلسفه تاخیر کند و نه آنکس که پیر شده است باید از مطالعه خویش خسته و بیزار شود . زیرا تامین سلامت نفس هرگز برای هیچ کس نه زود است و نه دیر .»
اپیکورس – فیلسوف یونانی
واژه فلسفه " معرب کلمه یونانی " فیلو سوفیا " به معنی دوست داشتن حکمت و خود است . خود مرکب از دو جزء ، یکی به معنی دوستداری یا دوست داشتن ، دیگری سوفیا به معنی " حکمت و دانش و دانایی و خرد . بنابراین از لحاظ زبانی و صرفی واژه فلسفه صیغه مصدر است و یا ساخت مصدری دارد و معنی مصدری می دهد . یعنی بر انجام گرفتن کاری یا داشتن حالتی دلالت می کند.
فلسفه = دوست داشتن حکمت و خرد
آنگاه که انسان برای یافتن پاسخ این پرسش ها به روش ، یعنی جستجوی منظم و طبق قاعده رو کند و یافته های خود را در یک نظام یا سیستم اندیشه گرد آورد ،علم یا فلسفه ساخته می شود .
علم : نظامی است از دانستنی های آزمودنی و سنجش پذیر ، و فلسفه نظامی است از اندیشه های خرد مندانه .
میان علم و فلسفه تفاوت هائی وجود دارد که افلاطون در این باره و به زبان او ، فن دیالکتیک – می گوید : « علم همواره از زیر نهاد ( = فرضیه ) آغاز می کند و بی آنکه به شناختن آن کاری داشته باشد به سوی نتیجه ای که از آن بر می آید می رود ، و حال آن که حرکت فلسفه از زیر نهاد به سوی اصل یعنی شناخت ذات آن است . »
کار علم شناخت ذات چیزها نیست بلکه پی بردن به نسبت های کم و بیش کلی آنهاست . و اهمیت این نسبت کلی – که قانون نامیده می شوند . در آن است که توانائی پیش بینی کردن وضعیت های آینده و دگرگون کردن آنها را به ما می دهند و از این روست که اهمیت علم چه بسا در کاربردهای آن و انگیزه پرداختن به علم " چه بسا " دستیابی به نتیجه های آن است .
حافظ از چشمه حکمت به کف آور جامی بو که از لوح دلت نقش جهالت برود.
« چشمه حکمت » منبع روشنی ها ، آگاهی ها و دانایی هاست . هر جای که « فرشته حکمت » پای نهد، « دیو جهالت » را گزیری جز گریز نماند ، که حکمت را با جهالت نسبتی نیست . حکمت و جهالت چون دو مفهوم متضاد ،یا متناقض اند که – به گفته اهل منطق – جمعشان ممکن نیست .
" چشمه حکمت " نه تنها ، نقش جهالت از ،لوح دل ، می زداید که چشمه آب حیات است و آب حیاتی که در ظلمت شب جهل به تشنه کامان وادی معرفت می نو شانند و خضر وار به آنان زندگی جاویدان می بخشند و از غم تعلقات بیهوده می رهانند.
آری فلسفه آن گوهر ارزنده ای است که سقراط بخاطر آن جام شوکران می نوشند و جان در راهش می فشانند . و " برونوها 1" برای وفاداری به آن ، زنده به آتش کشیده می شوند.
گاهی منظور از فلسفه نوعی طرز تفکر در جهت فعالیت های معین است . مانند وقتی که کسی می گوید :
« من فلسفه شما را درباره شغل و کار نمی پسندم ......یا وقتی که می گوئیم این مطلبی است فلسفی مقصود ما نظری است کلی و دور اندیش درباره پاره ای از مسائل و......یا هنگامی که به بعضی از پیش در آمد ها با دید فلسفی نگاه کرد .
منظور ما این است که نباید نسبت به حوادث آنی زیاده نگران و در بند وضع کنونی بود . بلکه به جای آن باید کوشید این امور را از لحاظ کلی و با نظری وسیع تر دید. گاهی نیز فلسفه به عنوان تعیین قدر و اعتبار و شرح و تفسیر آنچه در زندگی مهم یا پر معنی است ،تلقی می شود چنانکه این قول پاسکال را که:
« تمام فضیلت ما در فکر ماست ، بکوشیم تا خوب فکر کنیم .»
می توان فلسفه ارزش یابی آنچه در زندگی برای شخص مهم است . در نظر گرفت.
برونو : فیلسوف ایتالیائی (1600- 1548) که به جرم آزاد اندیشی و روشنفکری از سوی کشیشان کوته نظر به مرگ محکوم شد ودر فوریه سال 1600 او را در رم زنده در آتش سوزاندند
آغاز فلسفه و آغاز گر آن :
برای فلسفه در معنی عام آغازی نمی توان در نظر گرفت . در معنی خاص در سده ششم پیش از میلاد مسیح در سرزمین یونان آغاز شد .
برتراندراسل در کتاب تاریخ فلسفه غرب در این باب می نویسد :
« فلسفه به عنوان چیزی متمایز از الهیات ، در قرن ششم پیش از میلاد آغاز شد . »
آغازگر فلسفه تالس بود . هنر تالساین بود که "چه ؟" را به جای واژه " که ؟ " گذاشت و پرسید جهان از چه چیزی ساخته شده است ؟ یعنی تالس کوشید تا با تفکر عقلی به توصیف طبیعت بپردازد . تالس ، متفکر قرن ششم قبل از میلاد یونان بود .
بنابراین " زادگاه فلسفه " – به معنی خاص و دقیق آن – یونان است و فلسفه در معنی خاص ، شناختی است که بر عقل و تفکر آزاد تکیه دارد و از اندیشه های دینی جداست .
سقراط دلیل توجه و اعتنای خود به فلسفه را چنین می فر ماید :
« زندگی بی تحقیق و بدون مطالعه زندگی نیست و ارزش ندارد . »
از نظر وی اشکال این است که فلسفه با مطالعه آن بهتر روشن می شود تا با کوششی برای شرح و توصیف آن . هر چند کسانی که در طی تاریخ فکر بشر به نام " فیلسوف " معروف شده اند .همواره با علاقه مندی درباره حل مسائل مشکل کوشیده اند یکی از اغراض مهم فلسفه همان طرح مسائل و مشکلات و توجه به آنها و بحث درباره آنهاست . این که فلسفه چیست ؟ خود نیز مساله ای است که همواره مورد بحث و اختلاف نظر فلاسفه بوده است .
سوفسطائی ها:
سوفسطائی ها فلاسفه ای بودند که به بیان علل اولیه توجهی نداشتند و با فرضیه های پیشینیان خود مخالفت می کردند . آنها طرفدار نظریه شک بودند و انسان را بطور خاص مورد مطالعه قرار می دادند . از سقراط اثری در دست نیست .ولی با تعلیمات خود شهرت زیادی کسب کرد . وی با بررسی های نظری مخالف بود . و شبا هت زیادی با سوفسطا ئیان داشت ولی از این جهت که در زمینه اخلاق از نظریه شک طرفداری نمی کرد. اندرز وی که به همه می داد این جمله معروف بود : " خود را بشناس " او در جدل مهارت زیادی داشت و سر انجام گرفتار مخالفت و حملات چند تن از همشهریان خود شد ، از طرف آتنی ها محاکمه و در هفتاد سالگی با نوشیدن جام شوکران که خود انتخاب کرده بود اعدام شد . او خود را بدین ترتیب به عنوان نخستین شهید راه فضیلت و آزادی فکر و یک فرد مقدس و پرهیز کار جاوید ساخت . و از آنجائی که موضوع این تحقیق مقایسه دو مکتب ناتورالیسم ( طبیعت گرا ) و اومانیسم ( انسان گرا ) می باشد .
وظیفه خود دانسته در این میان اشاره ای به نقش این دو مکتب در پیدایش علومی نظیر هندسه ، پزشکی ، تاریخ و جغرافیا نمائیم .
در قرن هفتم و ششم ق . م یونانیان خرافات مذهبی را از علوم دور کرده بودند . آنها به تاثیر علوم طبیعی در دنیا . بیش از تاثیر خدایان عقیده داشتند و حساب و هندسه را برای اندازه گیری نمی خواستند . مشاهده و تجربه به علوم معمول آن زمان ، مانند حساب توجه چندانی نمی کردند . آنها در واقع قبل از تشخیص و تثبیت وقایع در صدد تعیین علل و اسباب آن بورزد . بنابراین علوم همچنان در اسارت فلسفه باقی ماندند و کارهای علمی مخصوص فلاسفه بود . در این میان ریاضیات و طب که موضوع کارشان روشن بود و برای مطالعه آنها تحقیقات و اطلاعات عمیق تری لازم بود . به زودی جنبه تخصصی به خود گرفتند . ولی نجوم و فیزیک مدت ها بعد استقلال یافتند و از قلمرو فلسفه آزاد شدند .
عقیده فیثاغورثیان بر این شد که دنیا از اعداد ساخته شده است و میان این اعداد توافق و هماهنگی کامل عادی استفاده نمی شد ، بلکه دقت دانشمندان آن بصورت یکی از علوم در آورد . اعداد زوج و فرد از یکدیگر متمایز شدند و مجذورات و مکعبات اعداد تعیین گردید با آموختن چرتکه از مصریان ، جدول ضرب نیز معمول گشت . ولی پس از مباحثاتی که میان هیپازوس و تئودور در گرفت .
اعضای فرقه به دو دسته تقسیم میشوند :
- عده ای به اشاعه آداب و رسوم مذهبی می پرداختند.
-عده ای دیگر به مطالعه تحقیق مسائل علمی همت گماشتند مثل : ( ریاضی دانان یونانی )
هندسه :
این علم به دست تالس بوجود آمد ، فیثاغورثیان در توسعه و تکمیل آن سهم زیادی داشتند . معروف ترین دانشمند این رشته پس از فیثاغورث ، آرکی تاس و تئه تت بودند که بر تعداد قضایای هندسی افزودند و آن را بصورت یک مجموعه علمی در آوردند . آناگزاگور و هی پیاس نیز به کشف قضایای جدیدی نائل شدند . در مورد نجوم و شکل و حرکت زمین و روابط کرات با یکدیگر نیز پیشرفت هایی نصیب یونانیان شد . علمای قرن پنجم یونان مانند : آرکی تاس ، اونوپیدس ، اودوکس تا حدی نظریات ایشان را اصلاح کردند . این پیشرفت ها و اطلاعات جدید در محاسبات و اندازه گیری زمان عملا مورد استفاده قرار گرفت . در تقویم یونانی وتطبیق سال های قمری با شمسی اصلاحاتی بعمل آمد و برای اندازه گیری زمان ، شاخصی که نزد کلدانی ها معمول بود مرسوم شد و بتدریج در اغلب شهر های یونان شاخص هایی برای استفاده عموم نصب گردید . در علم فیزیک و مباحث مربوط به آن ، هم از قبیل نور و صوت تحقیقاتی به عمل آمد و علوم طبیعی ، زیست شناختی و طب از شعب مختلف مورد توجه مخصوص قرار گرفتند.
پزشکی :
و در قرن پنجم در یونان فن طبابت بیش از هر چیز جنبه نظری داشت . در این تاریخ طبابت وابسته به مذهب بود و در درمان بیماریها بوسیله کاهن معابد انجام می گرفت . نخستین مرکز طبی قدیم ، آموزشگاهی بود که فیثاغورثیان در کروتون ایجاد کردند . یکی از اساتید آن دموکدس بود . پس از کروتون آموزشگاه سیرن بزرگترین مرکز پزشکی دنیای قدیم بود . از همین ایام تالیفات طبی رو به ازدیاد گذاشت و عمل و قصد و حجامت معمول گشت و آلات جدیدی برای جراحی اختراع شد .
در نیمه دوم قرن پنجم پزشکان کنید شهرت زیادی داشتند . معروف ترین آنها اوریفون مولف یکی از قدیمی ترین کتب طبی و کتزیاس طبیب و مورخ بزرگ یونانی است . منتهی ظهور بقراط همه این آموزشگاهها و دانشمندان آن را تحت الشعاع قرار داد . عقیده بقراط این بود که طبیب در شهری که هست باید آب و هوا و راه و رسم زندگی اهالی را مطالعه کند تا در تشخیص بیماریها و پیش بینی امراض مسری و بیماریهای فردی راه خطا نرود . به همین یکی از کتب عمده بقراط تحت عنوان « هواها ، آب ها ،مکانها » انتشار یافت . او عقیده داشت که امراض " حتی حمله صرع به مبادي ماوراء الطبیعه منسوب می داشتند .
تاریخ و جغرافیا:
از معروف ترین جغرافی دان های قدیم آناگزیماندر بود که در فلسفه نیز دست داشت و یک نقشه جغرافیا هم ضمیمه کتاب خود کرد . همچنین آسکولاس که مانند آناگزیماندر به وصف زمین پرداخت و کادموس و آکوزیلائوس نیز از مورخین مشهور یونان بودند . ولی هکاته که به پدر جغرافي معروف شد در تاریخ نویسی نیز کار می کرد از همه آنها معروف تر است . وی درباره نویسندگان پیش از خود می نویسد :
« آنچه من می نویسم مطالبی است که آنها را صحیح می دانم چون روایات متعددی از هلن ها باقی مانده که به نظر من مضحک و نامربوط است .»
در مورد جغرافیا اطلاعات علمای ایونی به مراتب بیش از معلوماتی بود که از قدیم در منظومه ها جمع آوری شده و یا در نقشه های کتب آناگزیماندر و هکاته ارائه شده بود . در قرن پنجم تصور می شد که زمین مسکونی به صورت جزیره ای است که از همه طرف آب آن را فرا گرفته ....
با ظهور هرودت که تاریخ و جغرافیا را از یکدیگر جدا نمی دانست پیشرفت های بیشتری نصیب جغرافیا شد . هرودت در عین بی اعتمادی به روش های معمول زمان خود و آثار کتبی نویسندگان شخصأ فردی کنجکاو بود . و با آنکه به نوشته های هکاته اهمیت زیادی می داد او را هم اغلب به باد انتقاد می گرفت . و فقط آنچه را خود به چشم می دید معتبر می شناخت .
البته همین امر او موجب اشتباهاتی شد . وی که زمین را مسطح و مستوی می پنداشت معتقد بود که آب و هوای هند شرقی ، بخصوص در صبح سخت گرم و سوزان است . زیرا به عقیدۀ او خورشید از آنجا طلوع می کرد .و بنابراین به آن ناحیه نزدیک تر از سایر نواحی زمین بود . یا او چنان که می گفت : بادها مسیر خورشید را تییر می دهند و به همین جهت طوفان های زمستانی نور خورشید را متوجه لیبی می کنند و موجب تبخیر و نقصان آب نیل می شوند .
هرودت نخستین فردی است که مانند ارسطو و بطلیموس دریای خزر را دریاچه ای مسدود می دانست . و با مطالعات خود اسناد و مدارک زیادی در مسائل مربوط به جغرافیای انسانی باقی گذاشت . در همین ایام توجه بیشتری به تاریخ نویسی شد . از پیشقدمان این راه در آتیک ، آکوزیلائوس و فرسید . و در آسیا اسکولاکس و دیونیزیوس و کاروان و گزانتوس و در مغرب هی پیس و آنیتوخوس را می توان نام برد . هرودت به وسیلۀ سیرون به پدر تاریخ معروف شده است ، تاریخ را از صورت خام و کودکانه ای که داشت و مدت ها در همان عالم سیر می کرد بیرون آورد .
هرودت چنان که خود می گوید اثر تاریخی معروف خود را که بعد ها به 9 کتاب تقسیم شد برای آن تنظیم کرد تا :
« اقدامات مهم یونانی ها از خاطرۀ نسل های آینده محو نشود . »
وی در این کتاب همه ملت ها یعنی یونانی ها و اقوام دیگر را مطالعه کرد و به تمدن های خارجی توجه بیشتری نشان داد . او در واقع پس از جمع آوری یادداشت های مختلف ، اثر خود را بصورت یک تاریخ جهانی تنظیم کرده است . هرودت مسلمأ هدفش جستجوی حقیقت بود .
توسیدید مورخ بزرگ این عصر بود که تاریخ نویسی را به کمال رسانید . وی در حین ذکر حقایق تاریخی جنبۀ مفید بودن آن را نیز در نظر داشت :
« تا هر کس بتواند نتیجۀ ثابتی از مطالعه حوادث گذشته تحصیل کند و پیش در آمد های مشابه را که به اقتضای طبیعت انسانی ، تجدید و تکرار آنها امکان داشت دریابد . »
کار توسیدید در کلمۀ " فهمیدن " خلاصه می شد . چرا این روز ها فلسفه دیگر محبوب نیست ؟
زیرا روح خطر جویی را از دست داده است ؛ پیشرفت ناگهانی علوم ، مناطق پهناور سابق او را یکی پس از دیگری از دستش گرفته است : « کیهان شناخت » جای خود را به نجوم و زمین شناسی ،فلسفه طبیعی ، به فیزیک و زیست شناسی بدل گشته .
" روانشناسی فلسفی " در روز گار ما از تنۀ علم النفس سابق سر بر زده است . او همۀ مسائل واقعی و قطعی را از کف داده و دیگر با طبیعت ماده و سر حیات و نشو سرو کار ندارد مسئله اراده که فلسفه دربارۀ آزادی آن در صدها معرکۀ فکری وارد شده بود اکنون در زیر چرخ های زندگی نو خرد شده است روزگاری بحث در مسائل مربوط به " دولت " خاص او بود ولی اکنون میدان تاخت و تاز مردمی کوته نظر شده و کسی در آن باب از فلسفه مشورت نمی جوید . برایفلسفه دیگر چیزی جز قله های سرد مابعد الطبیعه و معماهای کودکانه دربارۀ کیفیت معرفت و مناقشات متعلق در علم اخلاق نمانده است و آنها نیز تأثیری در سرنوشت انسان ندارند .
* یک چند به کودکی استاد شدیم یک چند زاستادی خود شاد شدیم
پایان سخن شنو که ما را چه رسید از خاک بر آمدیم و بر باد شدیم .
منبع :
لذات فلسفه / ویل دورانت / عباس زریاب / تهران / 1384 / انتشارات علمی و فرهنگی
از مجموعه تمدن ها یونان / محمد رضا نامدار آزادگان / چاپ اول / زمستان 1381 / موسسه فرهنگی و هنری منادی تربیت